Stanowisko Związku EKO-PAK do projektu ustawy o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz ustawy o odpadach (nr UC 98)
Związek Pracodawców EKO-PAK pragnie podziękować za możliwość udziału w konsultacjach publicznych dotyczących tak ważnego dla gospodarki opakowaniami i odpadami opakowaniowymi projektu, jakim bez wątpienia jest przedstawiony przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska projekt ustawy tworzący w Polsce podstawy systemu kaucyjnego. Regulacje w tym obszarze były od dawna postulowane i wyczekiwane przez liczne grupy uczestników rynku, w szczególności wprowadzających wyroby w opakowaniach na rynek. Nie ulega wątpliwości, że system kaucyjny jest dla wielu z nich, w szczególności dla producentów wód i napojów, przedsięwzięciem kluczowym. System ten umożliwia bowiem nie tylko realizację zadań i obowiązków wynikających z prawodawstwa Unii Europejskiej, ale też – co nie mniej ważne – jest też skutecznym sposobem realizacji celów środowiskowych dla tych branż i działających w nich firm. Efektywny system kaucyjny jest także niezwykle ważny dla konsumentów. Zachęca ich do właściwej gospodarki odpadami opakowaniowymi, promuje odpowiednie postawy w zakresie segregacji u źródła i wykształca postrzeganie odpadu opakowaniowego oraz samego opakowania jako przedmiotu wartościowego, która to wartość nadana jest przez podlegającą zwrotowi kwotę kaucji. Służy on więc także ochronie środowiska, gdyż odpady opakowaniowe oraz opakowania objęte tego rodzaju systemami nie zanieczyszczają terenów publicznych, a są w ogromnej większości zwracane w celu recyklingu lub ponownego użycia opakowania.
Pragniemy więc wyrazić nasze zadowolenie, że tak ważne i długo oczekiwane propozycje regulacyjne zostały skierowane do procesu legislacyjnego. Aby jednak system kaucyjny spełnił swoją rolę i pokładane w nim nadzieje wszystkich zainteresowanych uczestników rynku, od wprowadzających produkty w opakowaniach poczynając, na polskich konsumentach kończąc, musi on być przede wszystkim efektywny, dobrze skonstruowany oraz przyjazny. Bez spełnienia tych cech, może się on okazać dysfunkcyjny, powodujący niepotrzebne zamieszanie na rynku i w konsekwencji – zniechęcający konsumentów. Dlatego zaproponowany przez Ministerstwo projekt powinien zostać gruntownie przebudowany. Należy przede wszystkim uwzględnić doświadczenia i wzorce z innych krajów, gdzie systemy kaucyjne z powodzeniem funkcjonują już od lat, zwracając przy tym uwagę na ewidentną różnicę w charakterze i funkcji opakowania jednorazowego użytku oraz
opakowania wielokrotnego użytku. Pierwsze z nich po wykorzystaniu staje się odpadem opakowaniowym a drugie jest nadal pełnowartościowym opakowaniem, które po umyciu może zostać ponownie wykorzystane. Konieczne jest więc wyraźne rozdzielenie: systemu kaucyjnego na opakowania jednorazowego użytku oraz systemów kaucyjnych na opakowania wielokrotnego użytku tworzonych przez wprowadzających.
Aby system kaucyjny adresowany do opakowań jednorazowego użytku był przyjazny dla konsumentów, musi być:
a) jednolity i powszechny na terenie całego kraju,
b) obowiązkowy dla wprowadzających produkty w opakowaniach objętych systemem oraz
c) zarządzany przez odrębną organizację utworzoną przez wprowadzających jako operatora (nie nastawionego na zysk, czyli działającego w formule not for profit).
Wyrażamy więc obawę, że istnienie wielu systemów kaucyjnych na opakowania jednorazowego użytku, jak przewiduje projekt Ministerstwa, doprowadzi do chaosu i konkurowania o odpad opakowaniowy nie tylko wysokością opłaty kaucyjnej, ale np. zachętami marketingowymi. Nawet jeśli każdy punkt handlowy zobowiązany byłby do przyjmowania odpadów opakowaniowych od wszystkich operatorów (a z projektu to niestety nie wynika), ten punkt handlowy musiałby skrupulatnie rozdzielać poszczególne odpady opakowaniowe na pochodzące od wprowadzających reprezentowanych przez rozmaitych operatorów. Do innego worka musiałaby trafiać butelka producenta A reprezentowanego przez operatora B, do innego producenta C reprezentowanego przez operatora D, i tak dalej. Dla punktów handlowych, które powinny być „sercem” systemu, stanowiłoby to niczym nie uzasadnione utrudnienie.
Operator systemu przeznaczonego dla opakowań jednorazowego użytku musi być także właścicielem zebranych odpadów opakowaniowych, czyli ich ustawowym posiadaczem przez cały cykl zbiórki i przetwarzania. W przeciwnym razie, zebrany w systemie depozytowym cenny materiał ulegnie niekontrolowanemu rozproszeniu, gdyż każda firma odbierająca odpady z punktu handlowego będzie mogła skierować te odpady do tej instalacji, z którą współpracuje. A każda z tych instalacji będzie mogła sprzedać przygotowany do recyklingu odpad do dowolnego recyklera, czy to w Polsce, czy za granicą. W ten sposób surowiec wtórny pozyskany z odpadów opakowaniowych objętych systemem kaucyjnym może w ogóle nie powrócić do wprowadzających, którzy tworzą i utrzymują cały system, oraz uniemożliwić im wypełnienie obowiązku zapewnienia udziału odpowiedniego poziomu surowca wtórnego w nowych opakowaniach.
Operator ten musi mieć też uprawnienia do finansowania działań edukacyjnych. Nawet najprostszy i najbardziej przyjazny dla konsumentów system kaucyjny musi zostać wsparty szeroko zakrojonymi działaniami informacyjnymi skierowanymi do konsumentów tak, aby sprawnie mogli się oni w tym systemie odnaleźć.
Z legislacyjnego punktu widzenia najwłaściwszym rozwiązaniem wydaje się także ujednolicenie wysokości kaucji na jednorazowe opakowania w skali całego kraju. Minimalna wysokość tej kaucji powinna być określona w ustawie, zaś docelową wysokość powinien wyznaczać w drodze rozporządzenia minister właściwy do spraw klimatu.
Zupełnie inne uwarunkowania występują natomiast w gospodarce opakowaniami wielokrotnego użytku, których najbardziej popularnym przykładem są butelki zwrotne po piwie.
Systemy kaucyjne dla tego rodzaju opakowań są bowiem prowadzone i utrzymywane bezpośrednio przez zainteresowanych wprowadzających. Opakowanie zwrotne porusza się na rynku w możliwie najprostszy sposób, tj. wprowadzający – hurtownik – detalista – klient. Tą samą drogą opakowanie lub kaucja za niezwrócone opakowanie wraca do wprowadzającego. Modelową, stosowaną obecnie w Polsce i innych krajach zasadą jest, że opakowania są przy okazji dostaw towaru odbierane bezpośrednio z punktów handlowych i transportowane do wprowadzających celem przygotowania do ponownego wprowadzenia na rynek.
Z kolei kaucja za opakowania wielokrotnego użytku jest rodzajem gwarancji, że kupujący zwróci opakowanie. Kaucja jest niezbędna dla wprowadzających do utrzymywania systemu i służy m.in. do odtwarzania populacji butelek zwrotnych stanowiących własność wprowadzającego. Wprowadzający pozbawieni tego strumienia środków wycofają się ze stosowania opakowań wielokrotnego użytku.
Przedstawiony projekt ustawy ustanawiający system kaucyjny próbuje w jednym systemie połączyć odpady po opakowaniach jednorazowych ze szklaną butelką zwrotną wielokrotnego użytku. Szklana butelka zwrotna nie jest odpadem ponieważ jest używana wielokrotnie, w całym cyklu życia i z tego powodu stanowi pełnowartościowe opakowanie będące własnością wprowadzającego. Dla odpadów jednorazowych konieczne jest stworzenie nowego systemu, dzięki któremu wzrosną poziomy selektywnej zbiórki i recyklingu. Z kolei dla szklanych butelek zwrotnych potrzebne jest jedynie zmodyfikowanie istniejących przepisów tak, aby spopularyzować tego rodzaju opakowania wśród wprowadzających, handlu oraz konsumentów.
Włączenie obrotu opakowaniami zwrotnymi w system kaucyjny dla opakowań jednorazowych wydłuża drogę opakowań, które będą przechodzić niepotrzebnie przez obiekty/instalacje stworzone przez operatora tego systemu. To oznacza wyższe koszty działania systemów butelek zwrotnych, zwiększenie śladu węglowego tych opakowań poprzez niepotrzebny transport i dodatkowe czynności logistyczne oraz zmniejszenie liczby cykli wykorzystania opakowań poprzez wydłużenie ich drogi powrotnej do zakładu produkcyjnego. W przypadku szklanych butelek zwrotnych, najważniejsze jest by takie opakowanie jak najkrótszą drogą i jak najszybciej wróciło do swojego właściciela, który ponownie wprowadzi je na rynek.
Włączenie butelek zwrotnych do systemu kaucyjnego dla opakowań jednorazowych jest niepotrzebne także dlatego, że:
a) już teraz wprowadzający opakowania zwrotne mogą samodzielnie spełniać wymogi dot. raportowania przewidziane w projekcie ustawy w oparciu o Bazę Danych o Odpadach;
b) wprowadzający mają obecnie podpisane umowy z hurtownikami w zakresie obrotu opakowaniami zwrotnymi, a hurtownicy z placówkami handlowymi – nie ma zatem potrzeby aby w ten system włączać kolejnego pośrednika i spowalniać obrót opakowaniami oraz przepływami finansowymi a także tworzyć szereg wymogów
biurokratycznych, bardzo uciążliwych zwłaszcza dla małych sklepów.
Stoimy więc na stanowisku, że powinna istnieć możliwość:
a) samodzielnego prowadzenia systemów opakowań zwrotnych przez wprowadzających bez konieczności odprowadzania opłaty produktowej (w oparciu o obecne wydajne rozwiązania organizacyjne) przy zachowaniu wszystkich wymogów związanych z raportowaniem do BDO lub
b) dobrowolnego utworzenia przez wprowadzających szklane butelki zwrotne przedstawiciela i przystąpienia do utworzonego przez ten podmiot systemu kaucyjnego na opakowania wielokrotnego użytku.
Ustawa powinna również zmieniać ustawę o podatku od towarów i usług zmieniając sposób rozliczenia VAT od kaucji, uwzględniając opakowania wielokrotnego użytku jak i opakowania jednorazowe. Kaucja nie jest towarem ani usługą, podatek VAT powinien być tu więc neutralny.
Do pobrania: